W Szkole Głównej Gospodarstwa Wiejskiego zostały odkryte dokumenty dotyczące Polskiego Państwa Podziemnego. To jeden z największych odnalezionych po 1989 r. zbiorów źródeł dotyczących Polskiego Państwa Podziemnego 1939-945. Dokumenty zostały odkryte przez pracowników Katedry Konserwacji Drewna Zabytkowego na Wydziale Technologii Drewna SGGW.
Uroczystość przekazania dokumentów archiwalnych Narodowych Sił Zbrojnych do Archiwum Akt Nowych odbyła się w Muzeum SGGW 3 marca o godzinie 12.00, przy ul. Nowoursynowskiej 161 w Warszawie. Ze względów konserwatorskich dokumenty będzie można było oglądać tylko w dniu uroczystości.
Dokumenty znajdowały się w skrytkach umieszczonych w drewnianej szafie biurowej, należącej obecnie do zbiorów Muzeum Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego. Odkrycie umożliwił demontaż konstrukcji mebla podczas prac konserwatorskich. Drewniana szafa biurowa o wysokości nieco ponad 1.50 m, zamykana z przodu żaluzją, należała w okresie okupacji do wyposażenia gabinetu profesora Franciszka Staffa (1885-1966, brata poety Leopolda Staffa), specjalisty w dziedzinie ichtiobiologii, rektora SGGW w latach 1944-1947. Po przeprowadzce Uczelni z historycznej siedziby przy ulicy Rakowieckiej do nowego kampusu znajdującego się na Ursynowie, wyposażenie gabinetu znalazło się na Wydziale Nauk o Zwierzętach. W 2006 roku zostało przekazane do zbiorów tworzącego się Muzeum Szkoły Głównej Gospodarstwa Wiejskiego.
Szafa, jak wynika z zachowanego w odnalezionej dokumentacji rachunku, została zakupiona w Warszawie dnia 29 kwietnia 1944 r. Można przypuszczać, iż zakupienie jej pod koniec kwietnia 1944 r. było podyktowane przemyślaną decyzją umieszczenia w niej schowka. Podobnie, złożenie w niej archiwum należy wiązać ze zmianą w dniach 22 i 23 kwietnia 1944 r. na stanowisku Komendanta Głównego NSZ. Funkcję tę objął wówczas ppłk. Stanisław Nakoniecznikoff-Klukowski, wcześniej m.in. Komendant Podokręgu Mazowsze Północ ZWZ.
Szafę zakupiono dla firmy Zieliński przy ul. Królewskiej 33 w składzie mebli W. Stokowski i S-ka przy ul. Królewskiej 6. Mebel posiadał dwie skrytki. Pierwszą zlokalizowaną u podstawy, w przestrzeni przeznaczonej do zasuwania drewnianej żaluzji. Drugą umieszczono w zwieńczeniu szafy.
Na podstawie analizy dokumentacji można powiedzieć, że jest to główna część archiwum Dowództwa NSZ z lat 1942-1944. W sumie zbiór liczy ponad 4500 stron, z czego 2425 stron samych dokumentów. Pozostała reszta to prasa, ulotki, broszury i opracowania.
Najstarsze dokumenty pochodzą z 1.I.1942 r. i 15.XII.1942 r., zaś najmłodszy z poranka 1 sierpnia 1944 r., kiedy to ukryto archiwum.
Wśród odnalezionych archiwaliów odnalazły się dokumenty kolejnych Dowódców – Komendantów Głównych NSZ (NSZ-AK i NSZ-ZJ):
- „Czesławskiego” – płk Ignacego Oziewicza, do czerwca 1943 r. Komendanta Głównego NSZ, m.in. rozkaz nr 1/42/org. podpisany przez „Szymkiewicza”.
- „Żegoty” – Tadeusza Kurcyusza, Pełnomocnika Dowódcy AK do Spraw Scalenia NSZ i Komendanta Głównego NSZ do śmierci 22-23.IV.1944 r.
- „Kmicica” – Stanisława Nakoniecznikoff-Klukowskiego, Komendanta Głównego NSZ od 22/23.IV.1944 r. do 24.VII.1944 r. – m.in. Rozkaz Powstańczy nr 1 z 15.VII.1944 r., 7.VII.1944 r. (l.dz. 151/44)
- „Lesińskiego” – ppłk. Albina W. Raka – m.in. dokumenty dotyczące objęcia przez niego dowództwa i rozłamu w NSZ.
- „Powały”– gen. bryg. NSZ Tadeusza Jastrzębskiego – Komendanta Głównego NSZ do połowy X.1944 r., w tym – Rozkazy, m.in. z 24.VII.1944 r.
Wśród nich są liczne rozkazy oficerskie, m.in.: nr 6/42 z 15.XII.1942 r., z 1943 r. i z 1944 r. Obok rozkazy ogólne, rozkazy szczegółowe, w tym rozkaz nr 1/43 z 1.I.1943 r. Niezwykle interesująca jest duża grupa wniosków awansowych i odznaczeniowych oraz dokumenty sztabu i szefa sztabu NSZ ppłk. dypl./płk. NSZ Wacława Świecińskiego ps. „Tuwar”, a także kody korespondencyjne NSZ.
Wśród archiwaliów możemy wymienić jeszcze dokumenty: Dowództwa NSZ Wydział V Sztabu (Instrukcja Organizacyjna Referatu Łączności Organizacyjnej na szczeblu Dowództwa NSZ z 21.XII.1943 r.); Biura Informacji NSZ z 1943 r. (w tym instrukcja organizacyjna); Kwatermistrzostwa NSZ (w tym instrukcja organizacyjna); Wydziału VI Sztabu Służba Oświatowo-Wychowawcza Dowództwa NSZ.
Wśród dokumentacji zachował się bogaty zestaw archiwaliów dotyczących akcji scaleniowej NSZ i AK oraz związanych z tym podziałów w szeregach NSZ – korespondencja z dowództw, sprawy konfliktów pomiędzy oddziałami NSZ i AK w terenie. Zachowały się również zeszyty kasowe z pokwitowaniami, spisami wpłat, rachunkami i dowodami wypłat.
Duży segment dokumentacji jest poświęcony rozpracowaniu działalności Komunistów. Są wśród nich: opracowania, notatki informacyjne dotyczące rozpracowania ugrupowań komunistycznych – PPR, wykaz ilościowy komunistów w poszczególnych powiatach przygotowany przez wywiad NSZ – 1.XI.1943 r.; sprawozdanie na temat komuny z powiatu miechowskiego.
Wśród dokumentów możemy wymienić nie tylko wytworzone przez NSZ i AK, ale również inne struktury i organizacje konspiracyjne oraz polityczne, ugrupowania narodowe, a także podległe im formacje: Rady Jedności Narodowej; Krajowej Reprezentacji Politycznej; Stronnictwa Narodowego; Organizacji „Polska Niepodległa”; Tymczasowej Narodowej Rady Politycznej z okresu II-VI.1944 r.; Obozu Narodowo-Radykalnego; Komitetu Odsieczy Lwowa – biuletyny, korespondencja i odezwy; KG Narodowej Organizacji Wojskowej; OW Związku Jaszczurczego; Obozu Narodowego.
Ukrywanie dokumentów w czasie wojny, Powstania, jak i później było przyjętą procedurą pracy konspiracyjnej. Często sytuacja i działania wojenne wymuszały nagłe ukrywanie dokumentacji. Większość ze skrytek została opróżniona po wojnie na skutek działań organów MBP, a także przez samych żołnierzy podziemia. Wiele dokumentów nieświadomie zniszczono.
W ciągu ostatnich kilkunastu lat w różnego rodzaju skrytkach odnalazło się szereg ważnych zbiorów archiwalnych Polskiego Państwa Podziemnego. Większość z nich trafiła do AAN.
Materiał opracował:
Mariusz Olczak
mariusz.olczak@aan.gov.pl
polski
